Plano Dezemvolvimentu Municipio Covalima 2026 Jan 7

February 3, 2026
  • Plano Dezenvollvimentu Estratejiku Munisipal


Lia Menon Presidente Autóridade Munisípiu Covalima

Autóridade Munisipiu Covalima bazeia ba Decreto Lei No. 3/2016 30 de Marsu altera ba Dala Lima ho “Decreto Lei No. 84/2023, de 27 de Novembro” implementa programa bazeia Planu Asaun Anuál (PAA) ne’ebé iha. No iha tinan 2025 Autóridade Munisipiu Covalima iha nia Progrma 15 Subprograma 31 no atividade 74 ne’ebé desagrega ba Diresaun Servisu Municipál no Postu Administrativu sira hotu iha Autóridade Munisipiu Covalima hodi implementa iha tinan 2025 ne’e. Nune’e mósiha Programa barak implementa hosi Diresaun Delegasaun Territoriál, Agénsia Internasional no ONG sira iha Autóridade Munisípiu Covalima iha tinan 2025 ne’e.

Tanba ida ne’e maka hahu agora Autóridade Munisipiu Covalima identifika no halo levantamentu lolos kona-ba situasaun ekonómiku sosial, edukasaun, Saúde, rekursu naturál, Rekursu umanu no seluk tan atu sai pakote infórmasaun ba públiku hanesan referénsia ba Governu Sentrál, Autóridade Munisipál rasik, sosiedade sívil, setór privadu sira hotu atu hatene poténsia no progresu dezenvolvimentu iha Autóridade Munisipiu Covalima. Ho razaun hirak ne’e, Autóridade Munisípiu Covalima hahu halo preparasaun ba perfil ida ne’e hanesan panorama atividade importante iha Autóridade Munisípiu Covalima.

Perfíl Autóridade Munisípiu Covalima hanesan panorama jerál kona-bá karakterístika Autóridade ho nia kontiúdu komtempla infórmasaun no dadus kona-bá situasaun jerál, rekursu naturál sira, Infraestrutura, Edukasaun, Saúde, Agrikultura, Turizmu no setór relevante sira seluk. Fónte dadus no infórmasaun hirak ne’e mai hosi Sensus populasaun no uma kain 2022, no dadus balu rekolla hosi relatóriu setór hotu hotu, Postu Administrativu no suku sira ne’ebé atualizadu depende ba tipu infórmasaun hosi baze.

Infórmasaun no dadus iha Perfíl ne’e elaboradu no emitidu iha fórma elektrónika no sei lansa liuhosi Portál Municipál no Balkaun Úniku iha Autóridade Munisipiu Covalima atu ema hotu bele asesu no sei atualiza kada fulan ka tinan depende ba tipu dadus ne’e rasik.

Parabéns ba ekipa elaboradór perfíl ida ne’e no parte hotu hotu ne’ebé fó apoiu máximu ba elaborasaun perfíl ida ne’e hodi refleta situasaun reál Autóridade Munisípiu Covalima hodi responde ba estratejia dezenvolvimentu iha Autóridade Munisípiu Covalima, maibé ho esperansa katak Perfíl ka Panorama ida ne’e bele hadi’a no hein sujestaun sira, ideia sira hosi parte hotu hotu iha futuru.

Susesu no hakoak boot ba imi hotu, hamutuk ita la’o ba oin nafatin, obrigadu barak.

Miguel Armada Cardoso, Lic. Eco

Prezidente Autóridade Munisipiu Covalima

Mensajem hosi Sua Ex.cia Ministro Administrasaun Estatal kona-ba PDM

Ministru ba Ministeriu Administrasaun Estata (MAE) nu’udar orgaun xave ida Iha governu RDTL nian, ne’ebe iha responsabilidade kona-ba konsepsaun, exekusaun, koordenasaun no avaliasaun ba polítika Nasionál atu mellora prestasaun servisu liuhosi atendimentu públiku. Hahu tinan 2025, Ministeriu Administrasaun Estatal halo ona esfórsu hodi implementa atividades no programas atu buka realiza nia mehi

sira ne’ebe planeadu tuir Visaun no Missaun MAE ba tinan 2025 – 2030. Mehi boot ida nebe sai hanesan vizaun, maka MAE prometidu atu “Materiáliza sistema governu desentralizadu ida ne’ebe mak suporta sistema demokrasia no aselerasaun prosperiedade povo nian”. Atu atinji visaun refere, MAE mósdefine nia misaun nebe konsentra ba asuntus importante Dezentralizasaun Administrativa Institusionál no sei hakat ba Dezentralizasaun administrativa Territorial / Poder Lokal.

Sistema Administrasaun Desentralizadu Institusionál ne’ebe ho gestaun rekursus ba organizasaun no estabelesimentu munisipius iha Timor-Leste hanesan fórma funsaun Dezenvolvimentu Administrasaun lokal estadu nian. Liuhosi visaun no misaun, Ministerio Adminisrasaun Estatal buka atu atinji objetivu prinsipal 3 maka hanesan: 1). Promove instituisaun estadu ida ne’ebe fórte, lejítimu no estavel iha teritoriu Timor-Leste tomak. 2. Promove oportunidade ba partisipasaun demokratíku hosi sidadaun lokal hotu-hotu. 3. Promove liu tan prestasaun servisu públiku ne’ebe efikas, efisiensia no ekuilibriu ba dezenvolvimentu sosio-ekonomiku iha Nasaun nian e espasial ba Dezentralizasaun Poder Lokal.

Tinan 2024 Ministeriu da Administrasaun Estatal define ona polítika ida nu’udar meius ida atu buka materiáliza sistema governu desentralizadu hodi elabora Revisaun Planu Estrategiku Dezenvolvimentu Munisipio (PEDM), no iha tinan 2025 MAE ho ninia Serbísu Autóridade Munisípal desenvolve no finaliza Revisaun PEDM Munisipal ba edisaun 2025 nu’udar finalisa tan PDM iha edisaun parte IX governu konstitusional.

Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Munisipal sira nu’udar planu ida nebe buka inkorpora atividade dezenvolvimentu hotu-hotu ne’ebe implementa iha territóriu Municipal ida idak inklui Autóridade Administrativa ataúro. Ho Nune planu ne’e mósnu’udar serbÍsu ida ba integrasaun hosi atividades planu investimentu ba dezenvolvimentu tomak iha Munisipal nian iha tinan 5 (lima) nia laran.

Ikus liu hodi Ministeriu nia naran, hau hato’o bom susesu no obrigadu wa’in ba entidades serbísu Atoridade Munisipal/Autóridade Administrativa, tantu Parseiru Dezenvolvimentu Internasional no Nasionál ka Lokal nebe fó asistensia finanseiru ka tipu asistensia seluk, iha aspetu oi-oin durante elaborasaun revisaun planu estrategiku Dezenvolvimentu Munisipal ba Munisipal tinan 2025 – 2030.

Diresaun hosi superior no Diresaun Teknika iha nivel Nasionál no Munisipio ne’ebe ho esfórsu makas konsege produz ona dokumentu ida nu’udar Planu Dezenvolvimentu Munisipal 2025-2030 edisaun IX governu konstitusional.

Dili,……………… 2025

Tomás dos Rosário Cabral Ministro da Administraçao Estatal

Mensajem hosi Sua Ex.cia Secretário de Estadu do Desenvolvimento Local kona-ba PDM

Sekretáriu Estadu Dezenvolvimentu Lokál koadjuva iha ezersísiu tuir nia kna’ar Ministru Administrasaun Estata (MAE) nu’udar orgaun xave ida Iha governu RDTL nian, ne’ebe iha responsabilidade kona-ba konsepsaun, exekusaun, koordenasaun no avaliasaun ba polítika Nasionál atu mellora prestasaun servisu liuhosi atendimentu públiku.

Hahu tinan 2024, Ministeriu Administrasaun Estatal halo ona esfórsu hodi implementa atividades no programas atu buka realiza nia mehi sira ne’ebe planeadu tuir Visaun no Missaun MAE ba tinan 2024 – 2030. Missaun sira atu dudu Autóridade Munisipal sira no Autóridade Administrativa Ataúro hodi prepara planu estratejiku munisipal hanesan móspreparativus ba dexentralizasaun Poder Lokal iha futuru. Secretario de Estadu do Desenvolvimento Local enkoraja Presidente Autóridade sira atu koloka Planu Estratejiku aliña ho PDEN 2011-2030 nomóshatu’ur metas kada tinan tuir Planu Assaun Anuál.

Diresaun hosi superior no Diresaun Teknika iha nivel Nasionál no Munisipio ne’ebe ho esfórsu makas konsege produz ona dokumentu ida nu’udar Planu Dezenvolvimentu Munisipal 2025-2030 edisaun IX governu konstitusional.

Dili,………………… 2025

Mateus W. dos Santos Tallo

Secretário de Estadu do Desenvolvimento Local

KAPÍTULU I

INTRODUSAUN

1.1. Antesedente

Konstituisaun Repúblika Demokrátika Timor-Leste konsagra ona iha artigu 5 númeru 1 ne’ebé koalia kona-ba prinsípiu desentralizasaun administrativu hanesan fatór fundamentál ida iha estadu organizasaun territoriál ninian, nune’e iha artigu 71 koalia kona-ba organizasaun administrativu, no iha númeru 1 hatete, governu sentrál tenki reprezenta hosi nivel administrasaun diferente iha nasaun laran. Artigu ida ne’e rekuiñese interese governu lokal sira atu ema hotu-hotu bele sente valores ukun rasik an ne’e, tamba inisiu 10 Governu ate 90 Governu durante ne’e, mai hosi Governu sentral deit, enkuantu iha lokal simu no hala’o deit ordem ne’ebé mai hosi Nasionál.

Bazeia iha artigu ida ne’e Munisípiu Covalima merese atu hetan no sai munisípiu ida ne’e desentralizadu ho ninia rekursu ne’ebé iha. Timor-Leste hanesan nasaun ida ne’ebé 70% ninia komunidade hela iha área rurál, tamba ne’e fó pezu ba Governu sentral atu halo kontrolu ke di’ak to’o iha área rurál ho dezenvolvimentu tuir programa Governo nian. Maibé ho sistema desentralizasaun ida ne’e, Governu lokal bele implementa Programa Governu nu’udar reprezenta Governu sentral ninian atu implementa programa Governu Lokal iha planu desemvolvimentu munisipal, iha parte seluk Governu lokal bele responde direita ejizensia povu nian iha baze, tamba durante ne’e povu halerik, maibé buat hotu-hotu tenki hein desizaun hosi Governu Sentral.

Planu Dezenvolvimentu Munisípiu Covalima nu’udar vizaun ba tinan 2025-2030 ne’ebé refleta situasaun no kondisaun povu Munisípiu Covalima ninian no Planu Estratéjiku Dezenvolvimentu Munisipal (PEDM) ne’e sai hanesan baze fundamentál ba Governu Lokal hodi hadi’a moris di’ak no alkansa prosperidade ba ema hotu iha ámbitu Dezenvolvimentu bazeia polítika ne’ebé defini iha Planu Dezenvolvimentu Munsipal. Embora Planu Dezenvolvimentu Munisipal fó prioridade ba Suku no Postu Administrativu sira, maibé prosesu sira ne’e hotu realiza iha Suku tuir rekursu no poténsialidade ne’ebé eziste nomósrefleta ba kondisaun ekonómiku sosial, edukasaun, saúde, rekursu naturál sira. Nu’udar reférensia ba pontu hirak iha leten, Autóridade Munisípiu Covalima fórnese dadus ba Guvernu Sentral, parseiru dezenvolvimentu sira hanesan referénsia.

Sistemátikamente Planu Dezenvolvimentu Munisipal ne’e akumula pilar importante 4

(Ha’at) ne’ebe fundamentu ho análize SWOT (Fórsa, Frakeza, Oportunidade no Risku), hodi asegura vizaun munisipiu Covalima nian “Abut ida, Hun ida, Fukun ida ba Moris Di’ak Povu Covalima”.


Anexu Dokumentus

  • Plano-Estrategico-de-Desemvolvimento-Local-Covalima-1.pdf pdf (34.25 MBkb) [ Deskarrega ]

© 2026 Autoridade Munisipal Covalima