Autoridade Munisipal Covalima

Monumentu Setembru Negro 1999

Kontestu istóriku ba monumentu sira ne’ebé harii hodi fó onra ba vítima sira husi trajédia Setembru Negro 1999 iha Munisípiu Covalima mak parte importante husi memória nasionál Timor-Leste nian. Covalima, liuliu iha Suai, sai sasin ba ida husi violénsia ne’ebé maka’as liu iha tempu ne’ebá.

Iha ne’e mak informasaun konaba monumentu prinsipál no signifikadu husi akontesimentu ne’e:

1. Monumentu Masakre Igreja Ave Maria (Suai)

Monumentu ne’e harii hodi hanoin hikas trajédia ne’ebé akontese iha loron 6 fulan-Setembru 1999. Iha fatin ne’e, ema na’in atus ba atus ne’ebé buka refújiu iha igreja laran sai vítima ba atake husi milísia Mahidi no militár Indonézia.

  • Vítima Sira: Entre vítima sira ne’ebé lakon vida mak padre na’in tolu: Padre Hilario Madeira, Padre Francisco Soares, no Padre Tarcisius Dewanto.
  • Signifikadu: Monumentu ne’e la’ós de’it hodi hanoin sira ne’ebé mate, maibé mós sai nu’udar fatin ba reflexaun espirituál no maktuir ba korajen povu Covalima nian.

2. Memória “Setembru Negro”

Termu “Setembru Negro” refere ba kampaña “bumi hangus” (sunu-rahun) ne’ebé akontese depoís de anúnsiu rezultadu referendu (konsulta populár) iha 4 Setembru 1999. Iha Covalima, monumentu sira ne’e iha funsaun hanesan:

  • Identidade Nasionál: Hodi labele haluha sakrifísiu ne’ebé lori Timor-Leste ba ukun rasik-an.
  • Edukasaun ba Jerasaun Foun: Atu labarik sira ne’ebé moris iha tempu independénsia hatene valór husi dame no funu ne’ebé sira-nia bei-ala sira enfrenta.
  • Fatin Serimónia: Fatin ba hato’o omenajen tinan-tinan iha fulan-Setembru husi governu no família vítima sira.

3. Karakterístika Monumentu iha Covalima

Baibain, monumentu sira ne’e inklui:

  • Lista Naran: Hakerek naran vítima sira ne’ebé identifika ona.
  • Símbolu Relijiozu: Tanba akontesimentu barak liu mak foka iha sirkunstánsia igreja nian.
  • Estatua ka Relevu: Hatudu imajen ne’ebé deskreve sofrimentu no esperansa povu nian.

tuir mai mak informasaun detalladu liután konaba faktu istóriku sira ne’ebé akontese iha Igreja Ave Maria Suai no oinsá monumentu ne’e sai nu’udar sasin ba istória:

Detallu Masakre Suai (6 Setembru 1999)

Iha tinan 1999, Igreja Ave Maria sai hanesan fatin protesaun ba ema sivil rihun ba rihun ne’ebé halai husi intimidasaun milísia. Iha loron 6 Setembru, atake ne’e akontese ho kruel tebes:

  • Padre na’in 3 ne’ebé sai Martír:
    1. Padre Hilario Madeira: Lider espirituál no figura ne’ebé firme defende povu.
    2. Padre Francisco Soares: Padre ne’ebé serví komunidade ho domin.
    3. Padre Tarcisius Dewanto: Padre foun husi Indonézia (Jesuíta) ne’ebé hili atu hamriik hamutuk ho povu Timor maske nia mós bele sai vítima.
  • Vítima Sivil: Estima katak ema na’in 200 to’o 300 mak mate iha kualker fatin iha komplesu igreja laran. Ema balun mate tanba kilat-musan, no balun tanba tudik/katana.

Oinsá Ita Bele Vizita?

Se ita hakarak bá vizita monumentu ne’e, fatin ne’e nakloke ba públiku:

  1. Loke ba Públiku: Fatin ne’e la taka, ema bele bá hodi halo orasaun ka buka-hatene istória.
  2. Sentru Informasaun: Baibain iha parte Parókia Suai nian iha ema ne’ebé bele esplika istória kle’an liután ba vizitante sira.

obrigadu

Pontu Vokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima :

  1. Marcos Gusmão, Lic.Eco, M.Gest
  2. Recardo Emilson, L.Ec

Mapas base
satélite
estradas