
INTRODUSAUN
Suku Dato-tolu, Suku ida ne’ebé lokaliza iha postu fohorem, Monicipiu Kovalima,Timor-Leste. Suku Dato-tolu iha nia populasaun Aproximadamente 1.739 ema ho nia Aréa Aproximadamente 38 KM2. Suku Dato-tolu iha rekursu Naturais ne’ebé riku mak hanesan, kami, kafe, aikamelin, Bua, Nu’u nst.. No iha potensial bo’ot ba dezemvolvimentu ekonómiku Lokal. Suku Dato-tolu iha kultura no tradisaun ne’ebé riku, no ema Dato-tolu iha Identidade forte no orgullu ba suku rasik.
BAZE LEGAL
- Dekretu Lei no 3/2009 – Lei ba Suku
- Dekretu Lei no 6/2004 Estatutu Administrasaun Suku
- Portaria no 20/2017 Aprova EstruturaOrganizativa Suku
- Dekretu Lei no 9/2016 Lei ba Dezenvolvimentu Lokal
VIZAUN
Suku Dato-Tolu sai hanesan komunidade ne’ebé prósperu , sustentavel no inklusivu ho ekonómia lokal ne’ebé forte no ema ne’ebé kualifikadu no treinadu.
MISAUN
Dezenvolvimentu suku Dato-tolu hodi promove kualidade moris ema nian, aumenta renda no ekónomia lokal no proteje ambiente liu husi implementasaun planu dezenvolvimentu ne’ebé integradu no partisipativu.
TAREFA SERVISU
- PLANEAMENTU NO DEZENVOLVIMENTU: Planea no dezenvolve suku
- EKONOMIA NO KOMERSIU: Promove Dezemvolvimentu Eko0nomia Lokal, Promove Turismu Lokal,Dezemvolve Agrikultura, Asistensia Ba Ema Ne’ebé Presija,Organiza Atividade Kultura No Esportiva, Koperasaun Ho Organizasaun Sira.

MAPA SUKU

HISTORIA SUKU
Suco Dato Tolu hamriik iha tinan lahatene tuir iha tempu beiala sira Portugues/Indonesia/Independensia nian. Naran suco Dato Tolu mai husi liafuan Dato tolu ne’ebé signifika Liurai nain tolu. Naran ne’e eskolla husi Liurai nain Tolu Liurai Primeiru Meta Leobauc Segundo Sesu Mau Terceiru Rabas Leolima ) tanba hakarak naran suku ne’e mai husi sira. Poder tomak iha sira. Istórikamente, Suco Dato Tolu lidera ona husi lideransa komunitáriu hamutuk nain 13. Tuir mai ne’e mak detallu ba lideransa suco Dato tolu nian husi inísiu to’o agora, inklui knár ne’e sira halo ona:
| NU | NARAN XEFE SUKU | HAHU IHA TINAN | REMATA IHA TINAN | ATINJIMENTU OBRA |
| 1 | Lau Uka ( Tempu Bei ala Sira ) | Tinan LAHATENE TUIR | Tinan LAHATENE TUIR | LAIHA |
| 2 | Loro Bere ( Tempu Portuguesa ) | Tinan LAHATENE TUIR | Tinan LAHATENE TUIR | Estabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar |
| 3 | Alarico Guterres ( Tempu Portuguesa ) | Estabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar | ||
| 4 | Marçelino Ferreira ( Tempu Portuguesa ) | Estabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar | ||
| 5 | Petrus Mauc ( Tempu Indonesia ) | 1979 | 1980 | LA IHA |
| 6 | Albertu Pereira Loro ( Tempu Indonesia ) | 1980 | 1997 | Kuda KamiKuda KafeKuda aioanKe’e dalan foun ( Nadak mai Dato tolu no Lactos mai dato Tolu ) |
| 7 | Manuel de Jesus Pires ( Tempu Indonesia ) | 1997 | 1999 | Kuda KamiKuda KafeKuda Aioan |
| 8 | Alexandre Morais ( Tempu Tranzisaun ) | 1999 | 2001 | Distribui uma ba Komunidade husi Timor Aid |
| 9 | Françisco Xavier Barreto ( Tempu Tranzisaun) | 2001 | 2002 | LAIHA |
| 10 | Clementinho Ferreira Fatima ( Tempu Ukun an ) | 2002 | 2011 | Hari’i Sede SukuHari’i eskola EBF lawacouHari’i Klinic iha kusilulic |
| 11 | Agripino dos Santos Pereira ( Tempu Ukun an ) | 2011 | 2016 | Postu Sisca LawacouSede Aldeia NatardicHari’i eskola EBF LacaleseKonstrui Estrada BetaunHari’i Postu saude iha kakeu ren |
| 12 | João Agustinho Resi ( Tempu Ukun an ) | 2016 | 2023 | Ukl 1 uma 3UNP Uma 9Rehabilitasaun Sede SukuKonsttrui Be’e mos Sistema Grafitasaun iha LacaleseKonsttrui Be’e mos Sistema Grafitasaun iha WemerKonstrui uma merenda eskolarRehabilitasaun estrada rural Lacalese ba WemerInstalasaun Elektrisidade |
| 13 | Eduardo Benjamin Loro ( Tempu Ukun an ) | 2023 | 2030 | Estrada betaun natardic kakeu renEstrada Betaun Kusilulic kakeu renBe’e Mos Sistema Gravitasaun dato MorisKapela KusilulicRezidensia Pessoal SaudeRehabilitasaun Estrada rural lawacou ba fatuloroSintina Publiku NatardicRehabilitasaun be’e mos iha kakeu ren no kusilulicEstabele grupu kuda aioanEstabelese Grupu Rai OsanEstabelese grupu Fahe fini FahiGrupo HortikulturaKapela LawacouHari’i Eskola Pre-Eskolar |
KULTURA SUKU
Linguajen : Lian Tetun no Bunak
Tradisaun : Suku Dato-tolu iha tradisaun ne’ebé riku,hanesan dansa traidisionál, muzika no arte.
Kostume : Ema Dato-tolu sira iha nia costume tradisionál , hanesan tais no mane sai.
LISTA UMA LISAN NIA NARAN IHA SUKU LARAN
Sosolik bei mai, sosolik bei hale, mane walu, siri gatal, bere gatal, leowes be iolo, leowes bei abuh, mone hitu, leowes rai oan, leowes saer for, ati gol, mone hitu hatak, bau gatal, muaras , mane haat, leowes bei mau luan, siri gatal sato meak, koli gatal, niaka loro, seo gatal.
AREA GEOGRAFIKA
Suku dato-tolu lokaliza iha postu Fohorem monicipiu Kovalim Nho ninia área aproximadamente 38 km2 . Suku Dato-tolu iha fronteira ho suku seluk hanesan:
- Parte Leste Suco Ogues
- Parte Oeste Suco Fatululik
- Parte Norte suco Taroman ho Posto Maukatar
- Parte Sul Suco Fohoren Ho Lactos
TOPOGRAFIA
- Suku Dato-tolu iha foho ida ne’ebé ho naran foho Taroman, foho Taroman ho nia Altitude 1.730m.
- Suuku Dato-tolu iha foho laran ne’ebé di’ak ba agrikultora, hanesan kami, kafe, bua, nu’u, batar, aifarina, koto nst….
- Suku Dato-tolu iha ida ho naran mota tafara ne’ebé importa Raihenek no Fatuk
DIVIZAUN SUKU
Suku Dato-Tolu ho nia luan area 38, Suku Dato-Tolu Kompostu husi Aldeia Tolu (3), mak hanesan Aldeia Fatuc Cabuar Craic, Fatuc Cabuar Leten no Natardic. Suku Dato-Tolu mos ho ninia Sub-Aldeia Tolu (3) mak Hanesan Sub-Aldeia Dato Moris, Sub-Aldeia Lawakou no Sub-Aldeia Lakalese. Sub-Aldeia Dato Moris pertense iha Aldeia Fatuk Cabuar Leten no Sub-Aldeia Lawakou ho Lakalese pertense iha Aldeia Natardic, Suku Dato-Tolu ho ninia Total Uma Kain Hamutuk Atus Haat limanulu Resin lima (455) no total populasaun hamutuk Rihun ida atus hitu tolu nulu resin Sia (1.739).
- Dadus Populasaun Por Aldeia mak hanesan tuir mai ne’e
| Nu | Naran Aldeia | Mane | Feto | Total Populasaun |
| 1 | Aldeia Fatuc Cabuar Craic | 253 | 254 | 507 |
| 2 | Aldeia Fatuc Cabuar Leten | 232 | 216 | 448 |
| 3 | Aldeia Natardic | 403 | 381 | 784 |
| TOTAL | 888 | 851 | 1.739 | |