Profile Xefe SUKU

Identidade Xefe Suku :

Naran                         : Agostinho da Silva

Edukasaun Literaria : Secundaria

Pozisaun                     : Xefe Suku Debos

Nú. Telefone /wa        : +670 – 75226218

Email                          : –

Religiaun                    : Katolika

II. Profile Suku

a. Introdusaun

  1. Suco Debos hamrik iha tinan 1935 iha tempu okupasaun portugues nian.
  2. Naran suco Debos mai husi liafuan Debu, hanesan Debu Ulun, Debu Ain,  Debu ki’ik, Debu bo’ot, ne’ebe signifika Debos. hili no tau naran husi bei ala sira husi tempu uluk hanaran Debu, Malae Portugues Aumenta Letra S, Aktual Debu sai Ona Debos. 
  3. Istórikamente, Suco Debos lidera ona husi lideransa komunitáriu nai 5 Tuir mai ne’e mak detallu ba lideransa suco Debos nian husi inísiu to’o agora, inklui knár ne’e sira halo ona:

b. Base legal

Husi suku rasik maka halo planu hirak ne’e no tuir duni dekretu lei ministrerial hodi elabora planu dezenvolvimentu komunitaria nian base legal sira ne’e inklui no la limite ba:

  • Lei número 9/2016 kona-bá lei suco nian
  • Dekretu lei númeru 4/2024 kon-bá planeamentu dezenvolvimentu komunitariu
  • Diploma ministerial número 15/2025 kona-bá modelu planeamentu

f. Vizaun no misaun : 

Vizaun Suku Debos nian : Ami nia Suku ida ne’e tinan 2030 Sei sai fatin ne’ebe Emi hotu, sei moris di’ak no Progressu Dezenvolvimentu ba komunidade hotu iha setor Agrikultor,Setor Ekonomia Saúde, hodi reduz moris kiak muda ba moris di’ak hotu iha unidade paz no dame nia laran.

Misaun Suku Debos Nian :

Atu atinji vizaun ne’ebé deskreve ona iha leten, Suco Debos define no misaun sira mak hanesan:

  1. Loke Estrada Foun Entre Aldeia Laconac Babu ho Aldeia Fatukoan Sai ba Escola Tekniku Akarlaran.
  2. Halo Irigasauan hosi Mota Tafara Liga ba Natar No Rai Ne’ebe Potensial ba Agrikultor Nian
  3. Halo baragen ba mota Lakaleik hodi satan komunidade Laconac Besic, Lontale inklui eskola EBC Lontale
  4. Hari suco foun (Suco Resitencia Fohoterin) komposto hosi Aldeia Busacucun, Lontale, Laconac Besic no Laconac Babu.
     
    g. Tarefa servisu SUKU

I. Mapa Suku

II. Istoria SUKU

Hori uluk liu tempu Beiala sira iha fatin ida ne’ebé ema lubun ida horik ba hodi sustenta sira moris lor-loron nian ne’e naran knua. Knua mai hosi Familia lubun ida ne’ebé hela hamutuk iha fatin ida hodi buka sira-nia moris lor-loron iha fatin ne’ebé sira horik bá to’o ikus sira bolu naran Rai-moris fatin. Nune’e mós knua ho knua halibur malu hamutuk bolu naran Suku.

Orijen Suku Debos antigamente mai hosi Jerasaun knua Jobá parte foho suku Labarai nian no jerasaun knua Dais parte muda hosi foho mai rai-tetuk halo to’os no natar . jerasaun sira ne’e to’o ohin loron hela permanente iha aldeia Asumaten no aldeia Ahinarai . Populasaun komesa aumenta ba bebeik to’o ikus konsege forma suku ho naran Debos.

Naran Orijen suku Debos

Etimolójikamente Debos mai hosi liafuan “Debu” katak Bee Nalihun (Part. Lagoa). Tanba Debu iha fatin rua , debu boot no debu ki’ik. Iha debu rua ne’e fafoek no onu mak moris nakonu iha laran. Debu rau ne’e sai hanesan fatin ne’ebé Koñesidu iha tempu ne’ebá,tanba ne’e Malae Portugés sira muda tiha naran debu boot no debu ki’ik tau hamutuk halo “DEBOS” tuir sira-nia versaun lian Portugés katak debu 2 (rua), debu ki’ik no debu boot.

Iha tinan 1935 administrasaun colonial Portugés komesa estabelese suku hodi fó naran debos no Señor Luis Barros Mak nu’udar Liurai ba Dahuluk. Iha Tinan 1958 Lidera hosi Nia Oan Mane Francisco Barros To’o Akontesimento Guerra Civil iha Fulan Agosto Tinan 1975. Tinan 1976-1978 Okupasaun Indonézia Señor Costavo Bere Mak Lidera Suku Nu’udar “Kepala Desa” ka Xefe suku. Iha tinan 1989-1999 José Tobu Berek mak Nu’udar Kepala Desa.

Estrutura Rezidencia

Luta ba ukun Rasik an sei la Para, Klandestina kontinua la’o Nafatin. Iha tinan 1994 klandestina hahu Hari fila Fali Estrutura Rezisténsia hodi Nomea Señor Agostinho da Silva Mak Dahuluk sai Nu’udar 20 Vise Zona Suai hodi Lidera Suku Debos. Depois De Restaurasaun Independensia Tinan 2005 Realiza Eleisaun Direta ba Suku hotu- Hotu iha Teritoriu Timor-Leste, Señor Agostinho da Silva Eleitu Nu’udar Xefe suku hodi lidera Suku Debos No reeleito To’o  Ohin Loron.
 

a. Kultural suku :

  1. Tebe Dau-uka
  2. Tebe Hol Bei-Mau
  3. Tebe Dai,Lenkede
  4. Tebe Beluk
  5. Tarabandu
  6. Troka Prenda
  7. Tais Kalar
  8. Tais Nai’i-Nurak
  9. Futus
  10. Uma Adat Sira
  11. Lia Metan/Mutin

b. Lista uma lisan nia naran iha suku laran

Naran Uma Lisan ihaAldeia Ahinarai
1. Dato Sabe10. Bui Gatal
2. Koe Gatal11. Uma Pou
3. Ati Gatal12. Ima Kaluk
4. Leo Esen13. Uma Bei Soi
5. Mone Pou14. Uma Buak
6. Loi Gatal15. Uma Mali
7. Teti Bere16. Bau Luan
8. Coli Lelik17. Mali Besi
9. Burot18. Sele Ba

 
Naran Uma Lisan iha Aldeia Asumaten :

Naran Uma Lisan ihaAldeia Asumaten
1. Aka Lulik23. Uju Boot
2. Badaen Makerek24. Uju Ki’ik
3. Lusin Zoba25. Nirin
4. Laitua26. Tume Gatal
5. Bukal27. Burot Bei Loi
6. Maligatak Taas28. Burot Lain Lesu
7. Koigatal Hatak29. Sabuloi
8. Koigatal Jobel30. Loos
9. Dodon Husuk31. Mau Garut
10. Mone Fou32. Denak
11. Saka Lay33. Burot
12. Sirigatal34. Tiris
13. Beregatal Hatak35. Burot
14. Beregatl Jobel36. Lakok
15. Atigatal37. Naperai
16. Holbaba38. Mone Hitu
17. Kaluk39. Gamal Hitu
18. Lusin Oburo40.Kaluk
19. Mone Hatak41. Maugol
20. Delolo42. Laku Bere
21 Bei Seran43 Kaluk Lakubere
22 Kaluk Beiseran44 Badaen Lelo Bein

Naran Uma Lisan iha Aldeia Busacucun

Naran Uma Lisan ihaAldeia Busacucun
1. Fatumea Rai Oan13. Mane Hitu Mau Laku
2. Lokes14. Wedat Mali Leik
3. Bei Nahak15. Loi Bein
4. Colo Bein16. Wedat Tuan
5. Bei Uduk17. Balua Kasak
6. Bei Seuk18. Kailima
7. Mane Hitus Lehak Bein19. Milaku
8. Bei Rika20. Hae Dikin
9. Ati Luan21. Mane Ikun
10. Kolohei22. Leowalu
11. Beresi23. Lakirin
12. Mau Nuak 

Naran Uma Lisan iha Aldeia Laconac Babu

Naran Uma Lisan ihaAldeia Laconac Babu
1. Uma Labis8. To’os
2. Made Gatal9. Lia Nain
3. Bei Mau10. Rika Gatal Kida
4.Rika Gatal11. Bei Mau Uju
5. Nahak Gatal12. Mone Pou
6. Burot13. Rika Gatal Kakaluk
7. Rika Gatal Lihu Ai14.Osegatal 

 
Naran Uma Lisan iha Aldeia Laconac Besic

Naran Uma Lisan ihaAldeia Laconac Besic
1. Uma Labis Kiik16. Bei Mau Malik
2. Uma Labis Boot17. Ketu Bauk
3. Resikusa18. Fatuk Baki Liur
4. De Hirin Badaen Makerek19.  Leon Asu Talin
5. Lese Halog20. Balabakon
6. Nakgatal21. Badaen Lelo Bein
7. Atibein22. Badaen Fatuk Baki Laran
8. Mau Oan23. Kakaluk
9. Uma Dato24. Ferik Ikun
10. Made Gatal25. Lelo Koli Mau
11. Opah De Hirin26. Bei Luruk
12. Heli Malih27. Bei Mau
13. Bei Mali 
14. Talagatal  
15. Bei Soi 

Naran Uma Lisan iha Aldeia Lontale

Naran Uma Lisan ihaAldeia Lontale 
1. Badaen Makerek5. Soe Mamulak 
2.Teligatal6. Ligulai 
3. Leopusu4. Lolowa

Naran Uma Lisan iha Aldeia Lo’oqueu

Naran Uma Lisan ihaAldeia Lo’oqueu
1. Labis Goronto6. Bei Leuk
2. Dato7. Nak-Bau Lon Oko
3. Teligatal8. Beibak
4. Talagatal9.  Badaen Makerek
5. Uju Boal10. Terebein 

III. AREA GEOGRAFIKA : 67,34 Km2

Karakterístika Jerál Suku Debos

Suku Debos maka suku urbánu boot liu iha Munisípiu Covalima. Suku ne’e sai hanesan knua estratéjiku tanba konsentra servisu administrasaun públika, komérsiu, no edukasaun.

Topografia no Klimatolojia

Relievu: Jeralmente Debos lokaliza iha área rai-tetuk (dataran rendah) ne’ebé besik ba tasi-ibun, maibé iha parte balun ne’ebé sa’e uitoan ba foho iha parte Norte.

Klima: Klima tropikál ho tempu bailoro ne’ebé naruk (Maiu–Novembru) no tempu udan (Dezembru–Abríl). Temperatura média baibain sa’e entre 24°C to’o 32°C.

IV. DIVISAUN FRONTEIRA

Parte Sul                      : Baliza ho Suku Suai Loro Postu Administrativu Suai

Parte Norte                  : Baliza ho Suku Ogues Postu Administrativu Maucatar

Parte Leste                  : Baliza ho Suku Camenaça Postu Administrativu Suai

Parte Oeste                  : Baliza ho Casabauc Postu Administrativu Tilomar

V. DIVISIÓN SUKU

Aldeia hira                  : Sia ( 9 )

  1. Ahinarai
  2. Asurai
  3. Asumaten
  4. Busacucun
  5. Laconac Babu
  6. Laconac Besic
  7. Lontale
  8. Lo’oqueu
  9. Tabacolot                 

VI. Total Populasaun tuir dadus 2025

NuNaran AldeiaUma KainManeFetoTotal
1Ahinarai2776116061217
2Asumaten3256206651285
3Asurai397103810272065
4Busacucun134285260545
5Laconac Babu2585395311070
6Laconac Besic3176706381308
7Lontale159321330651
8Lo’oqueu185379350729
9Tabacolot3827487081456
Total 24345211511510326

VII. Organograma SUKU

VIII. Deskrisaun servisu

a. Xefe SUKU

b. Secretaria Suku

  1. Nu’udar Ezekutor ba asuntu administrative suku nian (korespondensia, arkivamentu, Jestaun Patrimoniu no Prepara Relatoriu sira nakait ho Aktividade Suku ninian
  2. Garante jestaun Administrasaun Suku Funciona ho diak,bele fornese dadus no informasaun ba komunidade no mos Governoiha ambitu definisaun politika no kompetensia Konsellu Sukus liu hosi 18 Livru registu Administrasaun Sukus.
  3. Halo Kontrolu ba Ofisial tutela,hodi garantia submisaun,ezekusaun orsamentu sukus no mos ezekusaun fizika no finanseira hosi planu Dezenvolvimentu Komunitaria.
  4. Halo mos servisu ofisial seluk bazeia ba instrusaun no orientasaun hosi Xefe Suku.

c. Financas Suku

Prepara planu servisu ho Detallu ba Periode tinan ida nian

2. Halo Jestaun Operasional Suku nian

3. Prepara Kontabilidade no Registu sira atu Garantia transparensia no jestaun diak hosi Subsidiu Públiku ba Suku

4. Prepara relatoriu ezekusaun orsamentu suku

5. Halo Kordenasaun ho Sekretaria Administrasaun Suku, Wainhira hasoru problema tékniku ruma nakait ho ezekusaun orsamentu suku nian.

6. Prepara no entrega relatoriu ba Sekretaria Administrasaun Suku atu aprezenta ba iha xefe suku. 7. Halo mos Servisu ofisial seluk bazeia ba instrusaun no orientasaun hosi

Ofisial Administrasaun Suku nia Papel

Nu’udar Ezekutor ba asuntu administrative suku nian (korespondensia, arkivamentu, Jestaun Patrimoniu no Prepara Relatoriu sira nakait ho Aktividade Suku ninian)

2. Garante jestaun Administrasaun Suku Funciona ho diak,bele fornese dadus no informasaun ba komunidade no mos Governoiha ambitu definisaun politika no kompetensia Konsellu Sukus liu hosi 18 Livru registu Administrasaun Sukus.

3. Implementa no Aktualiza Fulan-fulan informasaun iha Sistema integrado de Informasaun Jestaun Dadus Sukus no Aldeia (SIIGSA)

4. Halo Kordenasaun ho Sekretario Administrasaun Suku, Wainhira hasoru problema tekniku ruma nakait ho Asuntu Administrasaun Suku ninian.

Ofisial Assuntus Sociais nia Papel

Implementa aktividades sosializasaun iha Area Kultura ,Ekonomia,Politik,Ambiente,Desportu Komunitaria’.

2.Prepara No entrega relatorio seminal ba secretariu administrasaun suku wainhira hasoru problema tekniku ruma nakait iararkiku subordinadu atu aprejenta ba chefe suco

3.Habelar No estimula partisipasaun husi membru komunidade sira iha programa solidaridade no protesaun social nebe estadu no municipiu sira hala’o

b. konselu suku sira hotu

Konsellu Suku mak estrutura Lideransa Lokal ne’ebe forma tuir Lei Organika Suku iha Dezenvolvimentu,Administrasaun, Seguransa, no Kultura Komunidade.

Monografia,

NuNaran AldeiaUma KainManeFetoTotal
1Ahinarai2776116061217
2Asumaten3256206651285
3Asurai397103810272065
4Busacucun134285260545
5Laconac Babu2585395311070
6Laconac Besic3176706381308
7Lontale159321330651
8Lo’oqueu185379350729
9Tabacolot3827487081456
Total 24345211511510326



Demografia,

Mortalitas,

NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI314
2ASUMATEN022
3ASURAI134
4BUSACUCUN022
5LACONAC BABU314
6LACONAC BESIC224
7LONTALE202
8LO’OQUEU112
9TABACOLOT8311
GRAND TOTAL201535

d. Natalitas,

Natalidade Tinan 2025
NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI31013
2ASUMATEN9312
3ASURAI134
4BUSACUCUN268
5LACONAC BABU8513
6LACONAC BESIC102434
7LONTALE5712
8LO’OQUEU7613
9TABACOLOT6713
GRAND TOTAL5171122

f.Vulnerabel,

Vulneravel Tinan 2025
NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI194160
2ASUMATEN61613
3ASURAI94049
4BUSACUCUN172441
5LACONAC BABU24547
6LACONAC BESIC122537
7LONTALE22426
8LO’OQUEU232042
9TABACOLOT5813
GRAND TOTAL95243238

g.  Defisensia,

Deficiente Tinan 2025
NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI8412
2ASUMATEN81018
3ASURAI8311
4BUSACUCUN13619
5LACONAC BABU11819
6LACONAC BESIC6511
7LONTALE10212
8LO’OQUEU5713
9TABACOLOT13518
GRAND TOTAL8250132

h. Dadus bazeia ba idade

i. Idosos

Idosos Tinan 2025
NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI435598
2ASUMATEN143153296
3ASURAI9297189
4BUSACUCUN253257
5LACONAC BABU263561
6LACONAC BESIC324678
7LONTALE152742
8LO’OQUEU312960
9TABACOLOT5061111
GRAND TOTAL457535992

Veteranos

NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI8311
2ASUMATEN27330
3ASURAI000
4BUSACUCUN000
5LACONAC BABU000
6LACONAC BESIC33740
7LONTALE000
8LO’OQUEU527
9TABACOLOT000
GRAND TOTAL0

Bolsa da Mae

NOALDEIASEXOTOTAL
MF
1AHINARAI22931
2ASUMATEN24547
3ASURAI13233
4BUSACUCUN41519
5LACONAC BABU066
6LACONAC BESIC02424
7LONTALE099
8LO’OQUEU33437
9TABACOLOT23133
GRAND TOTAL142250

© 2026 Covalima Municipal Authority