A. Profile Xefe SUKU

I. Identidade Xefe Suku
Naran : Zeferino Jesus de Richman
Edukasaun Literaria : Liciensiatura
Pozisaun : Chefe do Suco
Nú. Telefone /wa : 75814592
Email : ………………………
Religiaun : Katolika
II. Profile Suku :
a. Introdusaun
Suco Lalawa geografikamente hanesan suco ida neebe partense ba posto Administrativo Tilomar, neebe ho nia luan Area, 86,49 Km2 ho nia total Aldeia 6 mak hanesan; Ai – Oan, Bitis, Halimea, kotafoun, Tulaeduc no Salele Boot.
b. Baze legal
- Lei númeru 9/2016 kona-bá lei suco nian
- Dekretu lei númeru 4/2024 kona-bá planeamentu dezenvolvimentu komunitáriu
- Diploma Ministérial númeru 15/2025 kona-bá modelu planeamentu
C. Vizaun
Suco Lalawa sai suco ida ne’ebe bele hamrik mesak ho nia rekursus sira ne’ebe iha hodi garantia kualidade moris povu nian liu hosi dezenvolvimentu ida ne’ebe sustentavel no prosperu.
d. Misaun
- Hadi’a sistema agrikultura sustentabel hodi garantia ekonomia ne’ebe sustentabel iha nivel suco.
- Hadi’a sistema agrikultura tradisional ba Sistema semi Modernu ka moderno
- Kanaliza irigasaun ba area produtivu sira hodi hasa’e produsaun agrikola
2. Dezenvolvimentu infraestrutura
- Kontinua dezenvolve infraestrura baziku iha setor hotu ne’ebe iha ona iha suco Lalawa
- Hamosu ambiente ne’ebe mos no konfortabel
3. Hakbiit ekonomia no rekursus humanu iha suco
- Hamosu ou hari koperativa hanesan pilar ekonomia ba suco ne’e rasik.
- Dezenvolve potensialidade lokal ne’ebe suco iha hanesan seitor agrikultura no turismu lokal ne’ebe fundamentu ba ekonomia produtivu.
- Hasa’e kualidade rekursu humanu liu husi formasaun sira
4. Sosio kultural
- Hametin relasaun kultura iha moris sosiedade nian liu husi atividadre kultural no religosas sira.
- Muda mentalidade no konsensializa komunidade ba moris hanesan sosiedade ida iha suco hodi garantia moris ho harmonia.
III. Mapa SUKU LALAWA

IV. Istoria SUKU
Suco Lalawa mos hanesan suco sira seluk neebe hari ho nia historia rasik, neebe suco nee rasik mosu iha tempu okupasaun Português, no la iha data harii neebe lolos, ho razaun suku refere hari iha tempu liurai nia ukun, no iha tempu neeba avon sira maioria mak la eskola. Tuir historia neebe haktuir husi lia na’in sira katak Suco Lalawa harii ho nia xefe povoasaun ( Aldeia ) 4, mak hanesan Bitis, Halimea, Maudemo no tulaeduc, depois de okupasaun idonesia maka hamosu tan aldeia, ai – oan no salele boot. Suco lalawa mos iha historia lideransa sira husi hahu suku ne’e hari mak hanesan tuir mai; maibe lideransa balun la ho nia tinan mandatu neebe klaru razaun tanba iha okupasaun português no indonesia nia tempu, xefe suco indika deit husi Aministrador Municipio ( Bupati ) no Administrador Posto ( Camat ).
Xefe suco sira neebe maka asume kargo iha tempu anterior mak hanesan tuir mai :
| Nu | Naran Xefe Suku | Periodu Ukun husi tinan | Periodu Ukun to’o tinan |
| 1 | Taek Berek | ||
| 2 | Lesu Asan | ||
| 3 | Caetano Mendonça | 1968 | 1978 |
| 4 | Mario Amaral | 1979 | 1985 |
| 5 | Tadeo da Silva | 1986 | 1990 |
| 6 | Jose Amaral | 1991 | La too tinan ida |
| 7 | Agustino da Silva | 1992 | 1999 |
| 8 | Julião da Silva | 1999 | 2005 |
| 9 | Juscelino da Silva | 2005 | 2010 |
| 10 | Edinho Moniz do Rego | 2010 | 2017 |
| 11 | Filizarda Moniz da Costa | 2017 | Fulan nen deit |
| 12 | João Amaral Ximenes | 2018 | Fulan ida deit |
| 13 | Remigio Gomes | 2018 | 2023 |
| 14 | Zeferino Jesus de Richman | 2023 | 2026 (Ativu hela) |
a. Kultural suku
Kulturalmente populasaun iha suco Lalawa iha toatal uma lisan 52 neebe, mai husi ednia tetum no Bunak, Lisan hirak nee hotu adopata sistema matrilineal.
b. Lista uma lisan nia naran iha suku laran

V. AREA GEOGRAFIKA
Suku Lalawa geografikamente partense husi postu administrative Tilomar ho nia luan área hamutuk 86.49 Km2 no total Aldeia Neen ( 6 ), mak hanesan tuir mai: Ai – Oan, Bitis, Halimea, Kota Foun, Tulaeduc no Salele Boot.
TOPOGRAFIKU Suco Lalawa hela iha area Topografia 125.1144387 dpl.
VI. DIVISAUN FRONTEIRA
Parte Sul : Tasi
Parte Norte : Suco Fohoren, no Suco Beiseuc
Parte Leste : Suco Holpilat, no Maudemu,
Parte Oeste : Suco Beiseuc
VII. DIVISIÓN SUKU
Aldeia hira : Suco Lalawa iha Nen ( 6 ) Ai – Oan, Bitis, Halimea, Kota Foun, Salele Bot, Tulaeduc.
VIII. Total Populasaun tuir dadus 2025

IX. Organograma SUKU

X. Deskrisaun servisu
- Xefe Suku :
- Reprejenta Suco, iha juizu no iha orgaun soberania sira nia oin.
- Konvoka no prezide reuniaun sira husi konsellu suku
- Prepara no ezekuta planu dezemvolvimentu Kounitaria
- Dirize servisu Suku Nian
- Asina atestadu husi indoneidade pesoal husi membru sira husi suku nian tuir sira nia pedidu
- Kolabora ho orgaunno servisu administrasaun lokal ihadezemvolvimentu husi aktividade sira neebe foka liu ba suco
- Halo intervensaun, bainhira ema husu, iha mediasaunba konflitu ba problema sira neebe membru sira husi komunidade hetan.
- Nomeia, dirize no superviziona funsionari administrasaun sira iha suku.
2. Sekretariu Suco
- Prepara planu servisu hó detallu ba periódu tinan ida nian;
- Nudar ezekutor ba asuntu administrativu suku nian (korespondensia, arkivamentu, jestaun patrimoniu no prepara relatoriu sira nakait ho atividades suku ninian)
- Garante jestaun Administrasaun sukus funsiona ho diak, bele fornese dadus no informasaun ba komunidades nomos governo iha ambitu definisaun politika no kompetensia konsellu sukus, liu husi 18 livru rejistu administrasaun Sukus
- Sai ko-asinante ba levantamentu osan subvensaun públika ba Suku husi banku;
- Halo kontrolu ba oficiais tutela, hodi garante submisaun ezekusaun orsamentu suku nomos ezekusaun fízika no finanseira husi Planu Dezenvolvimentu Komunitáriu, finalizado no submetidu tuir kalendariu ne’ebé definidu iha Dekreto Lei ne’ebé mak regula kona-ba regras ezekusaun orsamentu Jeral Estadu nian.
- Halo kontrolu ba oficias tutela, hodi garante servisu asuntu sosiais mak hanesan sensibilizasaun no kampaña ba komunidade kona-ba oinsa moris iha ambiente ne’ebé maka saudavel, seguru, edukadu
- Halo koordenasaun ho Diresaun Servisu Munisipais, wainhira iha failansu ka asuntu tekniku ruma nakait ho ezekusaun orsamentu suku ninian.
- Prepara no organiza reuniaun ordináriu no estraordináriu Konsellu Suku no garante funsiona ho diak
- Relata atividades semanalmente ba iha Xefe Suku nudar superior ierarkiku subordinadu.
- Prepara ka kordena preparasaun relatorius relasiona ho atividades suku nian
- Mantein relasaun serbisu ne’ebé harmonia hó entidade sira hotu iha suku no-mós funsionáriu/a hotu
- Halo mos servisu ofisiál seluk, bazeia ba instrusaun no orientasaun husi xefe suku tutela.
3. Oficial Finansas
- Prepara planu serbisu hó detallu ba periódu tinan ida nian;
- Sai ko-asinante ba levantamentu osan subvensaun públika Suku nian husi banku;
- Halo jestaun operasionál ba osan suku nian
- Prepara kontabilidade no rejistu sira atu garante transparénsia no jestaun di’ak husi subsídiu públiku ba Suku.
- Prepara relatoriu ezekusaun orsamentu suku, relasiona ho ezekusaun subvensaun públika nomos ezekusaun fízika no finanseira husi Planu Dezenvolvimentu Komunitáriu, finalizado no submetidu tuir kalendariu ne’ebé definidu iha Dekreto Lei ne’ebé mak regula kona-ba regras ezekusaun orsamentu Jeral Estadu nian.
- Halo koordenasaun ho Sekretariu Administrasaun Suku, wainhira hasoru problema tekniku ruma nakait ho ezekusaun orsamentu suku nian.
- Prepara no entrega relatorio semanal ba Secretariu Administrasaun Suku nudar superior ierarkiku subordinadu atu apresenta ba iha Xefe Suku.
- Mantein relasaun serbisu ne’ebé harmonia hó entidade sira hotu iha suku no-mós funsionáriu/a hotu
- Halo mos servisu ofisiál seluk, bazeia ba instrusaun no orientasaun husi Sekretariu Adminsitarsaun Suku nudar superior irarkiku subordinadu.
4. Ofical Administrasaun
- Prepara planu serbisu hó detallu ba periódu tinan ida nian;
- Nudar ezekutor ba asuntu administrativu suku nian (korespondensia, arkivamentu, jestaun patrimoniu no prepara relatoriu nakait ho atividades suku ninian)
- Garante jestaun administrasaun suku funsiona ho diak, bele fornese dadus no informasaun ba komunidades nomos governo iha ambitu definisaun politika no kompetensia konsellu sukus, liu husi 18 livru rejistu administrasaun Sukus
- Implementa no atualiza fulan-fulan informasaun iha Sistema Integrado de Informasaun Jestaun dadus sukus no aldeia (SIIGSA),
- Atualiza fulan-fulan monografia no demografia suku nian
- Garante sede suku funsiona tuir orariu servisu ne’ebé vigora
- Prepara ajenda no minutas ba enkontro konselu suku
- Promove konsultasaun ba komunidade sira kona-ba asuntu ho interese jerál liuliu iha matéria kona-ba planeamentu no dezenvolvimentu komunitáriu;
- Prepara no ezekuta Planu Dezenvolvimentu Komunitáriu;
- Halo koordenasaun ho sekretariu Administrasaun Suku, wainhira hasoru problema tekniku ruma nakait ho asuntu administrasaun suku ninian.
- Prepara no entrega relatorio semanal ba Secretariu Administrasaun Suku nudar superior ierarkiku subordinadu atu apresenta ba iha Xefe Suku.
- Mantein relasaun serbisu ne’ebé harmonia hó entidade sira hotu iha suku no-mós funsionáriu/a hotu
- Halo mos servisu ofisiál seluk, bazeia ba instrusaun no orientasaun husi sekretariu Adminsitarsaun Suku nudar superior irarkiku subordinadu.
5. Oficial Assuntu Sociais
- Prepara planu serbisu hó detallu ba periódu tinan ida nian;
- Implementasaun atividades sosializasaun iha area cultura, ekonomia, politik, ambiente, desporto komunitariu, nsst.
- Fo’o apoio ba atividades kampanha asaun promosaun ba estilu moris ne’ebé saudável ba membru sira husi Suku no halo sensibilizasaun ba nesesidade prevensaun ba moras hanesan dengue, kólera, meninjite, diareia, malária, SIDA, no tuberkuloze;
- Hala’o asaun sensibilizasaun no mobilizasaun husi Suku nia membru sira kona-ba:
- importánsia husi saúde maternu-infantil
- importansia partisipa iha kampaña vasinasaun;
- halakon violénsia doméstika iha komunidade nia laran;importánsia husi eskola ba labarik no kombate abandonu eskola;
- tuir prátika di’ak kona-ba ijiene no te’inhahán;
- Habelar no estimula partisipasaun hosi membru komunidade sira iha programa solidariedade no protesaun sosiál ne’ebé Estadu no Munisípiu sira hala’o;
- Realiza asaun hodi mobiliza membru sira husi komunidade atu partisipa iha atividade edukasaun sívika, edukasaun eleitorál no iha atu eleitorál no referendáriu sira;
- Hala’o asaun resenseamentu agríkola no pekuáriu iha Suku ho koordenasaun ho servisu Administrasaun Lokál;
- Halo planu, organiza no hala’o asaun edukasaun sívika ambientál no kampaña rekolla lixu no limpeza iha tasi-ibun, parke no floresta;
- Servisu hamutuk ho Administrasaun Estadu iha asaun kuda ai-oan;
- Komunika ba entidade kompetente sira kona-ba problema ambientál ne’ebé iha liu-liu área poluisaun, zona erozaun rai ka tesi ai;
- Prepara plano ba mediasaun husi disputa no konflitu entre ema, família ka aldeia no fó kontribuisaun hodi hadi’a kondisaun moris husi populasaun sira no ba progresu sósiu ekonómiku husi país nian.
- Fo’o atendimentu komunidade ligado ho pagamentu subsidiu ba ferik no katuas, nsst
- Asegura katak manten base dados relasiona ho atividades social atu bele fahe informasaun ba komunidades nomos governo iha ambitu definisaun politika no kompetensia konsellu sukus, liu husi 18 livru rejistu administrasaun Sukus
- Halo koordenasaun ho Sekretariu Administrasaun Suku, wainhira hasoru problema tekniku ruma nakait ho asuntu sosiais suku ninian.
- Prepara no entrega relatorio semanal ba Secretariu Administrasaun Suku nudar superior ierarkiku subordinadu atu apresenta ba iha Xefe Suku.
- Mantein relasaun serbisu ne’ebé harmonia hó entidade sira hotu iha suku no-mós funsionáriu/a hotu
- Halo mos servisu ofisiál seluk, bazeia ba instrusaun no orientasaun husi Sekretariu Administrasaun Suku nudar superior ierarkiku subordinadu.
b. Konselu suku sira hotu
- Deside subtituisaun ba xefe suku durante periodu auzensia ka impedimentu neebe liu loron tolu-nulu
- Aprova palnu dezemvolbimentu komunitaria, bageia ba proposta husi xefe suku.
- Fo hanoin kona ba proposta husi investementu publikusira neebe atu hala’o, no fo benefisiu ba komunidade husi estadu ka municipio.
- Deskuti no aprova relatorio kona ba evolusaun kona ba ezekusaun fiziku no finanseiru husi planudezemvobimentu komunitaria
- Aprova rekomendasaun husi xefe suku no xefe aldeia kona ba estratezia atu tuir hodi hala’o aktividade hirak neebe atu hala’o iha suku no aldeia
- Hala’o kompetensia sira seluk neebe fo husi lei ka regulaentu sira.
a. Monografia

b. Demografia

c. Mortalitas

d. Natalitas

e. Vulneravel

f. Defisensia

g. Dadus Bazeia ba idade

h. Idosos

i. Martíres da pátria

j. Veteranos

K. Bolsa da Mae

Insentivu SUKU

Senhas Prezensa

Ekipamentu Eletróniku

Ekipamentu Inventáriu:


Pontu Vokal :
Marcos Gusmao, Lic. Eco, M.Gest
Obrigadu