Saida mak bele kunhese

Benvindu mai iha Munisipiu Covalima mak hanesan munisípiu ida ne’ebé nakonu ho istória, kultura, no mós furak naturál ne’ebé úniku tebes iha Timor-Leste. Se Ita-boot to’o ona iha ne’ebá, iha buat barak ne’ebé Ita bele konese no vizita.


Iha ne’e mak buat balun ne’ebé sai hanesan “identidade” Covalima nian:

1. Postu Administrativu Suai no Igreja Ave Maria

Sentru ba munisípiu ne’e mak sidade Suai. Buat ne’ebé forsa liu mak Igreja Ave Maria Suai, ne’ebé foin harii foun ho arkitektura ne’ebé kmanek tebes. Maibé, keta haluha vizita mós ruin igreja tuan nian ne’ebé sai hanesan sasin ba istória no rezisténsia povu nian.

2. Kultura no Tradisaun

Covalima famozu tebes ho sira-nia Tais. Tais husi ne’e konesidu ho ninia kór metan no kór-mean ne’ebé forte, ho dezenu ne’ebé reprezenta identidade lulik no natureza. Se Ita iha ne’ebá, Ita bele haree oinsá feto sira iha suku sira hanesan Tilomar ka Fohorem tece tais ho liman.


3. Fatin Turizmu Naturál

Covalima iha tasi-ibun ne’ebé luan no foho ne’ebé malirin:

  • Tasi-ibun Suai Loro: Fatin ne’ebé di’ak tebes atu haree loro-monu (sunset).


  • Foho Taroman: Se Ita gosta aventura, Foho Taroman ne’ebé aas oferese vista ne’ebé kapás tebes ba kosta súl tomak.

  • be’e naturál ne’ebé komunidade lokal uza ba hariis (Fatin Tiha dai-Damuk parte postu administrativu Tilomar)

4. Riku-soin Rai-Okos (Petróleo)

Covalima mak sai nu’udar kadiak ba indústria mina-rai iha Timor-Leste. Bainhira Ita la’o iha dalan besek tasi, Ita bele haree instalasaun sira husi projetu Tasi Mane, ne’ebé sai hanesan futuru ekonómiku ba ita-nia rain.


Karaterístika Úniku Seluk:

  • Lian: Povu Covalima uza lian Bunak no Tetun Terik. Se Ita rona lian ne’ebé todan no kmanek, ne’e mak Tetun Terik ne’ebé sei uza lian orijinál tebes.
  • Hahán: Keta haluha koko sira-nia tua sabu no hahán lokál ne’ebé fresku husi tasi no kuintál.

mai ita ko’alia kona-ba dalan ka “itineráriu” ne’ebé Ita bele tuir atu nune’e Ita-nia vizita iha Covalima bele sai kmanek liután.

Iha ne’e mak opsaun balun ne’ebé Ita bele hili:

1. Roteiru (Peta Jalan) Kultura no Istória (Sidade Suai)

Se Ita hakarak sente de’it sidade Suai laran:

  • Dader: Vizita Igreja Ave Maria. Haree dezenu modernu ne’ebé foin harii no reza uitoan iha laran.


Iha tinan 1999, iha Masakre Igreja Ave Maria Suai, iha amu-lulik nain tolu mak sai fali vitima ka mate tanba defende povu ne’ebe subar iha igreja laran. Sira-nia naran mak:

  1. Padre Hilario Madeira (Amu Paroko Suai)
  2. Padre Francisco Soares
  3. Padre Tarcisius Dewanto (Amu-lulik foin-sa’e husi Indonézia/SJ)

Amu nain tolu ne’e koñesidu tebes tanba sira-nia sakrifísiu boot, no estátua ne’ebé harii iha Igreja Ave Maria Suai foin lalais ne’e mak hodi fó omenajen ba sira-nia servisu no dedikasaun ba rai-doben Timor-Leste, liuliu ba komunidade iha Covalima.


  • Meudia: Vizita Monumentu Masakre 1999 ne’ebé besik igreja tuan. Fatin ne’e importante tebes atu ita hatene sakrifísiu ne’ebé povu Covalima fó ba ukun-an.

  • Lokraik: Passeiu iha Suai Loro (tasi-ibun). Iha ne’ebá iha uma-kaduak no tasi ne’ebé kalma tebes.

2. Roteiru Aventura (Peta Jalan) no Natureza (Tilomar)

Se Ita gosta foho no anin malirin:

  • Foho Taroman: Ita bele sa’e ba foho leten atu haree panorama Covalima nian husi leten. Iha ne’ebá anin malirin tebes, hanesan iha Maubisse.
  • Tilomar: Fatin ne’ebé nakonu ho ai-laran ne’ebé sei moris di’ak. Ita mós bele haree komunidade ne’ebé sei moris ho tradisaun Bunak ne’ebé maka’as.

3. Haree Dezenvolvimentu (ZEMP Suai)

  • Ita bele mós bá haree Aeroportu Komandante-em-Chefe Kay Rala Xanana Gusmão. Aeroportu ne’e modernu tebes no sai hanesan orgullu ida ba kosta súl.
  • La’o tuir estrada foun (Highway) ne’ebé luan, ne’ebé liga Suai ba fatin sira seluk.

Dalan atu ba ne’ebá: Se Ita foin atu sai husi Dili, Ita bele hili dalan rua:

Dalan Kosta Súl: Liu husi Aileu, Maubisse, no ba fali Ainaro/Same to’o Suai (Dalan ne’e kapás tebes tanba haree foho).


Dalan Kosta Norte/Bobonaro: Liu husi Liquiçá, Maliana, foin tuir ba Suai.

viajen ho kareta privadu:

  • Bomba Gasolina: Iha Suai laran, Ita bele hetan bomba gasolina hanesan TIMORGAP Fuel Station (iha Kamanasa), GLOBAL FUEL STATION, ka Ruvic Fuel Station. Di’ak liu enche nakonu tanki antes sai husi sidade boot (Dili/Maliana) tanba iha dalan klaran dala ruma susar atu hetan.
  • Kondisaun Estrada: Dalan ba Suai liuhusi foho bele kleur no kloot iha fatin balun. Se Ita liu husi dalan kosta súl (Same/Ainaro), estrada foun (Highway) di’ak tebes, maibé tenke kuidadu ho animal ne’ebé dala ruma tama ba dalan.
  • Check-up: Nu’udar viajen dook, keta haluha check bee raditór, mina travão, no mós pneu rezerva.

Iha ne’e mak informasaun prátiku atu uza transporte públiku:

1. Fatin Atu Sa’e (Terminál)

Ba Suai, Ita tenke ba iha Terminál hudi laran (iha Dili nia parte loromonu/oeste).


  • Oráriu: Baibain bis sira sai dader-saan (entre tuku 07:00 to’o 09:00). Di’ak liu to’o terminál tuku 06:30 dader atu asegura Ita-nia kadeira.
  • Tipu Transporte: Ita bele hili Bis Boot (ne’ebé luan uitoan) ka Microlet/Anguna (ne’ebé la’o lalais uitoan maibé kloot).

2. Dalan ne’ebé mak transporte (Bis,Angguna, Bemo) Sira la’o Tuir

Baibain transporte públiku uza dalan rua ne’ebé prinsipál:

  • Via Liquiçá – Maliana: Dalan ne’e uza liu ba kosta norte. Bis sei para iha Maliana atu han meudia, foin kontinua ba Suai.

  • Via Aileu – Maubisse – Ainaro: Dalan ne’e liu husi foho. Paisajen furak tebes maibé dalan lier uitoan. Ita tenke konfirma ho motorista sira antes sa’e.

3. Kustu no Tempu Viajen

  • Fila/Kustu: Baibain entre $10.00 to’o $15.00 ba ema ida (presu bele muda uitoan depende ba kondisaun estrada ka feriadu).

Tempu: Viajen ne’e gasta tempu hamutuk oras 6 to’o 8, depende ba kondisaun estrada no hira dala mak bis para atu foti pasajeiru ka han.


Pontu Vokal: Marcos Gusmao, Lic. Eco, M.Gest

© 2026 Autoridade Munisipal Covalima