INTRODUSAUN

Suku Dato-tolu, Suku ida ne’ebé lokaliza iha postu fohorem, Monicipiu Kovalima,Timor-Leste. Suku Dato-tolu iha nia populasaun Aproximadamente 1.739 ema ho nia Aréa Aproximadamente 38 KM2. Suku Dato-tolu iha rekursu Naturais ne’ebé riku mak hanesan, kami, kafe, aikamelin, Bua, Nu’u nst.. No iha potensial bo’ot ba dezemvolvimentu ekonómiku Lokal. Suku Dato-tolu iha kultura no tradisaun ne’ebé riku, no ema Dato-tolu iha Identidade forte no orgullu ba suku rasik.
 

BAZE LEGAL

  • Dekretu Lei no 3/2009 – Lei ba Suku
  • Dekretu Lei no 6/2004 Estatutu  Administrasaun Suku
  • Portaria  no 20/2017 Aprova EstruturaOrganizativa Suku
  • Dekretu Lei no 9/2016 Lei ba Dezenvolvimentu Lokal

VIZAUN

Suku Dato-Tolu sai hanesan komunidade ne’ebé prósperu , sustentavel no inklusivu ho ekonómia lokal ne’ebé forte no ema ne’ebé kualifikadu no treinadu.
 

MISAUN

Dezenvolvimentu suku Dato-tolu hodi promove kualidade moris ema nian, aumenta renda no ekónomia lokal no proteje ambiente liu husi implementasaun planu dezenvolvimentu ne’ebé integradu no partisipativu.

TAREFA SERVISU

  • PLANEAMENTU NO DEZENVOLVIMENTU: Planea no dezenvolve suku
  • EKONOMIA NO KOMERSIU: Promove Dezemvolvimentu Eko0nomia Lokal, Promove Turismu Lokal,Dezemvolve Agrikultura, Asistensia Ba Ema Ne’ebé Presija,Organiza Atividade Kultura No Esportiva, Koperasaun Ho Organizasaun Sira.

MAPA SUKU

HISTORIA SUKU

Suco Dato Tolu hamriik iha tinan lahatene tuir iha tempu beiala sira Portugues/Indonesia/Independensia nian. Naran suco Dato Tolu mai husi liafuan Dato tolu ne’ebé signifika Liurai nain tolu. Naran ne’e eskolla husi Liurai nain Tolu Liurai Primeiru Meta Leobauc Segundo Sesu Mau Terceiru Rabas Leolima ) tanba hakarak naran suku ne’e mai husi sira. Poder tomak iha sira. Istórikamente, Suco Dato Tolu lidera ona husi lideransa komunitáriu hamutuk nain 13. Tuir mai ne’e mak detallu ba lideransa suco Dato tolu nian husi inísiu to’o agora, inklui knár ne’e sira halo ona:

NUNARAN XEFE SUKUHAHU IHA TINANREMATA  IHA TINANATINJIMENTU OBRA
1Lau Uka ( Tempu Bei ala Sira )Tinan LAHATENE TUIRTinan LAHATENE TUIRLAIHA  
2Loro Bere ( Tempu Portuguesa )Tinan LAHATENE TUIRTinan LAHATENE TUIREstabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar    
3Alarico Guterres ( Tempu Portuguesa )  Estabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar  
4Marçelino Ferreira ( Tempu Portuguesa )  Estabelese grupu AgrikulturEstabelese grupu hakiak AniamalEstabelese grupu halo natar  
5Petrus Mauc ( Tempu Indonesia )19791980LA IHA  
6Albertu Pereira Loro ( Tempu Indonesia )19801997Kuda KamiKuda KafeKuda aioanKe’e dalan foun ( Nadak mai Dato tolu no Lactos mai dato Tolu )  
7Manuel de Jesus Pires ( Tempu Indonesia )19971999Kuda KamiKuda KafeKuda Aioan  
8Alexandre Morais ( Tempu Tranzisaun )19992001Distribui uma ba Komunidade husi Timor Aid  
9Françisco Xavier Barreto ( Tempu Tranzisaun)20012002LAIHA  
10Clementinho Ferreira Fatima ( Tempu Ukun an )20022011Hari’i Sede SukuHari’i eskola EBF lawacouHari’i Klinic iha kusilulic  
11Agripino dos Santos Pereira ( Tempu Ukun an )  20112016Postu Sisca LawacouSede Aldeia NatardicHari’i eskola EBF LacaleseKonstrui Estrada BetaunHari’i Postu saude iha kakeu ren  
12João Agustinho Resi ( Tempu Ukun an )20162023Ukl 1 uma 3UNP Uma 9Rehabilitasaun Sede SukuKonsttrui Be’e mos Sistema Grafitasaun iha LacaleseKonsttrui Be’e mos Sistema Grafitasaun iha WemerKonstrui uma merenda eskolarRehabilitasaun estrada rural Lacalese ba WemerInstalasaun Elektrisidade  
13Eduardo Benjamin Loro ( Tempu Ukun an )20232030Estrada betaun natardic kakeu renEstrada Betaun Kusilulic kakeu renBe’e Mos Sistema Gravitasaun dato MorisKapela KusilulicRezidensia Pessoal SaudeRehabilitasaun Estrada rural lawacou ba fatuloroSintina Publiku NatardicRehabilitasaun be’e mos iha kakeu ren no kusilulicEstabele grupu kuda aioanEstabelese Grupu Rai OsanEstabelese grupu Fahe fini FahiGrupo HortikulturaKapela LawacouHari’i Eskola Pre-Eskolar     

KULTURA SUKU

Linguajen : Lian Tetun no Bunak

Tradisaun : Suku Dato-tolu iha tradisaun ne’ebé riku,hanesan dansa traidisionál, muzika no arte.

Kostume : Ema Dato-tolu sira iha nia costume tradisionál , hanesan tais no mane sai.

LISTA UMA LISAN NIA NARAN IHA SUKU LARAN

Sosolik bei mai, sosolik bei hale, mane walu, siri gatal, bere gatal, leowes be iolo, leowes bei abuh, mone hitu, leowes rai oan, leowes saer for, ati gol, mone hitu hatak, bau gatal, muaras , mane haat, leowes bei mau luan, siri gatal sato meak, koli gatal, niaka loro, seo gatal.

AREA GEOGRAFIKA

Suku dato-tolu lokaliza iha postu Fohorem monicipiu Kovalim Nho ninia área aproximadamente 38 km2 . Suku Dato-tolu iha fronteira ho suku seluk hanesan:

  • Parte Leste Suco Ogues
  • Parte Oeste Suco Fatululik
  • Parte Norte suco Taroman ho Posto Maukatar
  • Parte Sul Suco Fohoren Ho Lactos

TOPOGRAFIA

  • Suku Dato-tolu iha foho ida ne’ebé ho naran foho Taroman, foho Taroman ho nia Altitude 1.730m.
  • Suuku Dato-tolu iha foho laran ne’ebé di’ak ba agrikultora, hanesan kami, kafe, bua, nu’u, batar, aifarina, koto nst….
  • Suku Dato-tolu iha ida ho naran mota tafara ne’ebé importa Raihenek no Fatuk

DIVIZAUN SUKU

Suku Dato-Tolu ho nia luan area 38, Suku Dato-Tolu Kompostu husi Aldeia Tolu (3), mak hanesan Aldeia Fatuc Cabuar Craic, Fatuc Cabuar Leten no Natardic. Suku Dato-Tolu mos ho ninia Sub-Aldeia Tolu (3) mak Hanesan Sub-Aldeia Dato Moris, Sub-Aldeia Lawakou no Sub-Aldeia Lakalese. Sub-Aldeia Dato Moris pertense iha Aldeia Fatuk Cabuar Leten no Sub-Aldeia Lawakou ho Lakalese pertense iha Aldeia Natardic, Suku Dato-Tolu ho ninia Total Uma Kain Hamutuk Atus Haat limanulu Resin lima (455) no total populasaun hamutuk Rihun ida atus hitu tolu nulu resin Sia (1.739).

  1. Dadus Populasaun Por Aldeia mak hanesan tuir mai ne’e
NuNaran AldeiaManeFetoTotal Populasaun
1Aldeia Fatuc Cabuar Craic253254507
2Aldeia Fatuc Cabuar Leten232216448
3Aldeia Natardic403381784
TOTAL8888511.739

© 2026 Autoridade Municipal de Covalima