Covalima, 12 Maiu 2026, Conservation International (CI) servisu hamutuk ho Ministeriu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta, PAM Covalima , SECAM AF, SECAM ASOC, Diretor Servisu Munisipal Agrikultura, Diretor Servisu Munisipal Agua e Saneamentu, Diretor Servisu Munisipal Seguransa Alimentar, Administrador Postu Tilomar no Fatumea, Xefe Suku Belulic Leten, Xefe Suku Nanu, Xefe Suku Beiseuc no Diretor Centru Juventude Covalima,Terça Feira ne’e estabelese Konsellu Jestaun bacias hidrograficas Mota Masin iha Munisípiu Covalima.

Republika Demokratika Timor Leste no Republika Indonesia fahe bacias hidrograficas transfronteira entre Timor Leste no Republika Indonesia hamutuk sanulu iha Sistema drenajen rua ne’ebe hale’u fronteira entre nasaun rua ne’e. Sistema drenajen Talau-Loes no Mota Masin, ho total hektares 465,601, mak ida ne’ebé boot liu hosi Sistema drenajen tranfronteira rua ne’e; hektares  285,719 (61%) lokaliza iha Timor-Leste no hektares 178,883 (39%) lokaliza iha Indonesia nian, ho área mota-ulun sira ne’ebé orijen iha nasaun ida no faktor ba sistema tasi hirak ne’e iha nasaun seluk. Nune’e, bacias hidrograficas Talau-Loes no Mota Masin oferese pontu partida estratéjiku sira ba implentasaun kompromisu bilateral sira liga ba jestaun bacias hidrigraficas.

Iha Timor Leste Projetu Management of Indonesian And Timor Leste Transboundary Wastersheds (MITLTW) foka ba munisípiu Covalima no Bobonaro, iha ne’ebé bacias hidrograficas Loes no Mota Masin vital ba subsisténsia lokál, agrikultura no asesu bee-moos. Area hirak ne’e ekolojikamente signifikativu tebes hodi suporta ekosistema oioin no komunidade rural hirak ne’ebé dependente maka’as ba rekursu natural. Objetivu hosi projeitu mak atu hametin jestaun bacias hidrograficas no kolaborasaun transfronteira hodi hadi’a seguransa bee, ai-han no vidamoris iha rejiaun ne’e.

Tamba ne’e, Reprezenta Country Director Conservation International Timor Leste ho pozisaun hanesan Team Leed Project TIWA Conservation International Timor Leste Sr. Natalino Babo Martins hatete projetu ida ne’e ita bolu naran TIWA no ita estabele iha nasaun rua Indonesia no RDTL mak hanesan Munisípiu Covalima ho Munisípiu Bobonaro, projetu ida ne’e ho nia durasaun tinan lima,hahu hosi 2025 to’o 2030 no mos hetan apoio finaseira hosi Global Enviroment Facility (GEF), neduni komesa hosi 2025 ate a data hahu iha faze koordenasaun, alvo mak komunidade no lider komunitaria sira, projetu ida ne’e iha pontu tolu importante atu estabelese, 1. Transfronteira diagnose Analisis, 2. Estabelese working group, 3. Estabelese konsellu jestaun hidrografika. Ne’e duni husu ba entidades no parseiru dezenvolvimentu sira hotu iha munisípiu Covalima nafatin iha kolaborasaun ida que maximu hodi bele finaliza projetu ida ne’e.

Reprezenta DG Floresta haktuir tan katak ohin ita halao sorumutu importante ida hodi oinsa atu halo jestaun bacias hidrografika, projetu ida ne’e implementa hosi ONG  Concervation international no sai parseria importante ida iha Ministériu Agrikultura, Pekuária, Peskas no Floresta (MAPPF). Jestaun hidrografika nene servisu ida mais importante tebes hodi tau matan ba ekosistema bee-moos no garante seguransa bee, ai-han no subsisténsia komunidade iha bacias.

Diskursu hosi Prezidente Autoriddade Munisípiu Covalima; Agradese wain tamba Conservation International no Diresaun Geral Floreste iha hanoin diak atu halo jestaun ba iha mota masin, ita la kulia konaba fronteira maibe ita kulia konba mota masin ho hirak ne’e hotu, iha pais rua mak servisu hamutuk (RI & RDTL) ho objetivu atu hadia no jestaun ba ita nia rai liu-liu konserva mota no ambiente iha mota masin.  Tamba sa mak hamosu jestaun hirak ne’e?   Atu proteze ekosistem no biodiversidade hirak mak iha mota laran, utiliza bee no ai-horis sira no atu halo kontrola ida diak. Ho hirak ne’e lider komunitaria, autoridade lokal, Administrador postu, no mos tekniku sira hanesan SM-Agrikultura, SMASA, Diresaun Ambiental e Floresta no CITL automatikamente iha responsablidade atu halao jestaun. Signifika iha kontrolu no mos iha prevensaun ba ekosistem no biodicersidade sira mak ejiste iha Mota Masin.

Projetu jestaun bacias hidrograficas Indonesia no Timor leste (MITLTW) ho ninia objetivu atu garante jestaun kolaborativa ba ekosistema bee-mos no proteje segurnaca ai-han, bee no subsisténsia iha Mota Masin no Talau-Loes ne’ebé hale’u entre fronteira Indonesia no Timor-Leste.

Atividade estabelesimentu konsellu jestaun bacias hidrograficas ida ne’e partisipa hosi Prezidente Autoridade Munisípiu Covalima Sr. Miguel Armada Cardoso, Secretariu Administrasaun no Finansas, Secretariu Asuntu Sosiais, Team Leed Project TIWA Conservation International Timor Leste Sr. Natalino Babo Martins, Reprezenta DG Floresta Sr. …, Diretor Servisu Munisipal Agrikultura, Diretor Servisu Munisipal Agua e Saneamentu, Diretor Servisu Munisipal Seguransa Alimentar, Administrador Postu Tilomar no Fatumea, Xefe Suku Belulic Leten, Xefe Suku Nanu, Xefe Suku Beiseuc no Diretor Centru Juventude Covalima. Atividade refere realiza iha Salaun Administrasaun Munisipiu Covalima.

Copyright portal municipal Covalima

© 2026 Autoridade Municipal de Covalima