PROGRAMA APOIU DEZENVOLVIMENTU (PARTISIPA) ORGANIZA FORMASAUN KONA-BA ABORDAJEN JÉNERU, LIDERANSA, NO DESENTRALIZASAUN PODÉR LOKÁL BA FETO POTENSIÁL

6 October 2026

Covalima, 06 Outubru 2026 – Autoridade Munisipál Covalima liu hosi Gabinete Apoiu Tékniku Presidente Autoridade Munisípiu Covalima hamutuk ho PARTISIPA organiza formasaun kona-ba abordajen jéneru, lideransa, no desentralizasaun podér lokál ba feto potensiál hamutuk na’in-25.

Objetivu prinsipál husi formasaun ne’e atu kapasita no prepara feto lideransa sira-nia koñesimentu hodi hein implementasaun desentralizasaun no podér lokál iha Munisípiu Covalima.

Formasaun ne’e fasilita hosi Programa Apoiu Dezenvolvimentu (PARTISIPA) ne’ebé hala’o durante loron rua, abertura hosi Prezidente Autoridade Munisípiu Covalima, Sr.Miguel Armada Cardoso, iha salaun Sentru Juventude.

Covalima, 06 Outobru 2026

Presidente Autoridade Munisípiu Covalima (PAM) Sr. Miguel Armada Cardoso Akompaña hosi Sekretáriu Planeamentu Investimentu Dezenvolvimentu Integradu Sr. Caetano dos Santos Ribeiro, Asesor PARTISIPA Sr. Ergilio  F. Vicente no Asesor UNIDADE Sr. Cristovão Barros halao enkontru regular ho Diretor Servisu Munisipál 20, APA 7 hamutuk ho Kargu Xefia sira. Atividade refere realiza iha Salaun Administrasaun Munisípiu Covalima.

Iha okaziaun ida ne’e hodi halao diskuzaun sobre Lista Prezensa, Viroment hosi diresaun servisu Munsipál 20 no APA 7, Tranfrensia Orsamnetu ne’ebé la konsege ezekuta iha trimetre 3, aprezenta kalendariu no mapamentu Sistema SRI no aprezenta extensionista sira, PAM sei halo vizita direta ba diresaun servisu Munisipal 20, aprezenta progresu servisu PIM ho PNDS, forma ekipa konjunta ida hodi halo monitorizasaun projeitu sira, aselera prosesu Aprovizionamentu 2027, abuja de poder, rekolla reseitas, preparasaun no forma koisaun ba komemora loron 28 de Novembro 2026 no Impaktu Elnino.

Objetivu prinsipál husi diskuzaun no pontu sira ne’ebé temi iha leten mak atu asegura koordenasaun, transparénsia no efisienesia iha jestaun administrasaun, planu mitigasaun hasoru krize ambientál, hanesan falta bee, produsaun agrikultura tun, no seguransa ai-han ba komunidade hodi implementasaun programa dezenvolvimentu Munisipál ne’ebé ho sustentavel.

Covalima, 29 Setembro 2026
Ministério da Administração Estatal liu hosi Secretário de Estado do Dezenvolvimento Local, Direção Nacional Apoio Dezenvolvimemto Municipál haloa Monitorizasaun, realiza diskusaun grupu entre Diretor, Xefe Departamentu no funsionariu sira.
Ho Objetivu :

  1. Atu haree no rona esperiensia Jestaun ba Monitorizasaun no Avaliasaun ba Planu Dezenvolvimentu Munisipál hosi Diresaun Servisu Munisipál Ajénsia Planeamentu.
  2. Asegura, Apoiu adekuadu no Avaliasaun ba ezersisiu Planu Dezenvolvimentu Munisipál ho efetivu liu-tan.

Iha Okaziaun ida ne’e, partisipa mos hosi SECAM PIDI, Diretor Servisu Munisipál Ajénsia Planeamentu, Diretor Servisu Munisipál Administrasaun no Rekursu Humanu, Xefe Departamentu no Funsionario sira. Atividade refere realiza iha Salaun Interna Autoridade Munisípiu Covalima.


COVALIMA, 29 Setembru 2026 – Autoridade Munisípiu Covalima liu husi Komisaun Jestaun Desastre Munisipál (KJDM) entrega apoiu emerjénsia ba família ne’ebé sai vítima ba insidente uma ahi han iha Aldeia Maucola, Suku Beco, Postu Administrativu Suai.

Apoiu emerjénsia ne’e fo hodi tulun no kmán ba família afeitadu sira ne’ebé lakon sira-nia hela-fatin no sasán/material tanba akontesimentu desastre ne’e.

Husi apoiu ne’e, Autoridade Munisípiu no Ekipa KJDM komprometidu atu kontinua hamutuk ho komunidade sira iha tempu susar no apoiu nesesidade básiku sira ba vítima sira ne’ebé afeitadu husi desastre natural ka asidente.



Pontu Fokal Portal Munsipal Munisipiu Covalima



COVALIMA, 24 Setembru 2026 – Ministériu Solidariedade Sosiál no Inkluzaun (MSS) realiza atividade sosializasaun kona-ba programa Bolsa da Mãe Jerasaun Foun no Programa Nutrisaun nian ba komunidade sira iha Suku Fatululic, Postu Administrativu Fatululic, Munisípiu Covalima.

Sosializasaun ne’e ho objetivu atu fó kompreensaun no informasaun ne’ebé klaru ba komunidade sira, liuliu ba inan isin-rua no inan ne’ebé fo-susu, kona-ba kritériu simu apoiu, mekanizmu pagamentu, no importánsia husi nutrisaun ne’ebé di’ak ba dezenvolvimentu saúde ho krekas labarik sira nian iha suku refere.

Sessaun sosializasaun ne’e hetan partisipasaun másimu no entuziasmu husi Sekretáriu Suku Fatululic, membru Konsellu Suku, funsionáriu apoiu suku, hamutuk ho benefisiáriu programa Bolsa da Mãe sira no komunidade lokál.

Liu husi atividade ne’e, autoridade suku ho MSS espera katak informasaun ne’ebé fahe ona bele tulun benefisiáriu sira uza apoiu finansieru ne’e ho lian ne’ebé lós no foka liu ba saúde no nutrisaun familia nian, hodi nune’e bele kria jerasaun foun ne’ebé forte no saudávél.



Pontu Fokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima



COVALIMA, 22 Setembru 2026 – Komisaun Jestasaun Dezastre Munisipál (KJDM) Covalima entrega apoiu emerjénsia ba família ida ne’ebé afeita husi insidente ahi-han-uma iha Aldeia Lolowa, Suku Belecassak, Postu Administrativu Maucatar, Munisípiu Covalima.

Entrega apoiu ne’e hanesan atu responde nesesidade básika  husi autoridade munisipál sira ba dezafiu no susar ne’ebé vítima sira hasoru, ho objetivu atu hamenus karga no tulun responde ba nesesidade urjente família nian tanba sasán no uma lakon no estraga husi akontesimentu ahi-han-uma refere.

Liu husi apoiu ne’e, KJDM reafirma sira-nia kompromisu atu kontinua prontu no sai  pasu ida hodi halo prevensaun no responde lalais ba sirkunstánsia emerjénsia no dezastre naturál ka kualker insidente ne’ebé akontese iha territoriu Munisípiu Covalima laran.



Pontu Fokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima



COVALIMA, 23 Setembru 2026 – Organizasaun Naun-Governamentál (ONG) RAEBiA realiza enkontru ho komunitáriu sira iha Suku Nanu atu hodi fahe hanoin no rona problema sira ne’ebé komunidade sira hasoru, no halo mos avaliasaun ba implementasaun lei Tara Bandu ne’ebé hala’o ona husi Aldeia Halicnai to’o iha foho lolon.

Enkontru refere direje husi Vise-Prezidente Konsellu Bacia Hidrográfica, Sr. Roberto Carlos da Costa Nunes, Lic.Ed. Iha nia lia-fuan, nia enfatiza no fo importánsia ba parseria entre komunidade no organizasaun sira atu kuida ambiente no rekursu naturál sira liu husi kumpri mekanizmu tradisionál no lei ne’ebé vigora.

Atividade ne’e hetan partisipasaun másimu husi autoridade lokal no entidade relevante sira, inklui Xefe Suku Nanu, Sr. Abel Mendonça, Xefe Aldeia Halicnai, Sr. Marcelino de Araujo, no Koordenadór Floresta Postu Administrativu Fatumean, Sr. Leonito T. Burak, hamutuk ho komunidade lokál sira ne’ebé ho entuziasmu makás partisipa iha diskusaun ne’e.



Pontu Fokal Portal Munisipiu Covalima



Covalima, 23 Setembru 2026 – Organizasaun Naun-Governamentál (ONG) RAEBIA Hamutuk ho estrutura Konsellu Basia Hidrográfika no nia membru sira realiza enkontru trimestral iha Salaun Enkontru Postu Administrativu Fatumea, Munisípiu Covalima.

Enkontru ne’e dirije husi Vise-Prezidente Konsellu Basia Hidrográfika no marka mós prezensa husi Administradór Postu Administrativu Fatumea, Sr. Cesar Madeira Amaral, Lic.Sp (ne’ebe mós asumi kargu nudar Prezidente Konsellu Basia Hidrográfika), Xefe Servisu Lokál Na’in Ha’at (4), Koordenadór DNPCC Sr. Agostinho Orleans, Reprejentante Direitór Floresta Munisípiu Covalima Sr. Leonito T. Burak, Koordenadór RAEBIA Munisípiu Covalima Sr. Mariano Lopes de Carvalho, Xefe Suku Nanu Sr. Abel Mendonça, Xefe Suku Belulic Leten Sr. Oscar Pereira Amaral, Lic.Sp, no Reprejentante Xefe Suku Fatumea (Xefe Aldeia Fatumea Sr. Jonas Amaral Pires).

Tópiku prinsipál iha enkontru ne’e foka liu ba dezafiu no problema sira ne’ebe iha ligasaun ho aplikasaun Lei Tara Bandu, hamutuk ho koalia konaba jestaun mikro to’os iha foho lolon sira.

Iha biban ne’e, estrutura no membru Konsellu Basia Hidrográfika hato’o relatóriu konaba problema sira ne’ebe rejolve ona no sira ne’ebe sei infrenta hela:

  1. Aprezentasaun husi Xefe Suku Nanu (Sr. Abel Mendonça): Mekanizmu Tara Bandu fo impaktu pozitivu hodi rejolve disputa rai, divórsiu, no konflitu sosial hanesan baku malu ka tarata malu iha fatin públiku. Rejolusaun kazu sira ne’e mai ho aplikasaun sansaun tradicional ne’ebe konsege halibur fundus suku hamutuk $255.00. Maske nune’e, Suku Nanu sei infrenta dezafiu balu ne’ebe seidauk bele rejolve, hanesan komunidade ne’ebe husik animal livre no kása arbiru animal fuik sira (iha bee laran, ai-leten, no iha rai).
  2. Aprezentasaun husi Xefe Suku Belulic Leten (Sr. Oscar Pereira Amaral, Lic.Sp): Situaasaun kuaze hanesan ho Suku Nanu, maibé iha kazu balu ne’ebe arkiva hela iha suku tanba na’in ba animal (karau) ne’ebe estraga ema nia to’os lakohi koopera ho autoridade lokál sira.

Rona tiha aprezentasaun sira ne’e, Administradór Postu Administrativu Fatumea, Sr. Cesar Madeira Amaral, hato’o apresiasaun boot ba Suku Nanu tanba konsege jere fundus suku nian husi aplikasaun sansaun Tara Bandu. Nia sujere mós ba Suku Belulic Leten no Suku Fatumea atu adopted no tuir ezemplu di’ak ne’ebe Suku Nanu hatratu ona.

Planu Enkontru Tuir Mai Enkontru ne’e remata ho formulasaun planu ba enkontru trimestral da-ha’at (IV) nian ne’ebe sei realiza iha Fulan Dezembru 2026 iha Suku Belulic Leten, Aldeia Belulic Craic. Agenda ho tópiku balu ne’ebe sei konsentra atu buka solusaun mak hanesan:

  • Prizentasaun jeral konaba komunidade ne’ebe husik animal livre;
  • Prátika sunu rai arbiru;
  • Akasaun no proteksaun ba animal fuik sira (iha bee laran, ai-leten, no rai laran).


Pontu Fokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima



DILI, 22 Setembru 2026 – Sua-Eselénsia Sekretáriu Estadu Veteranus César dos Santos da Silva “Merak” simu audensia hosi Prezidente Autoridade Munisípiu Covalima, Sr. Miguel Armada Cardoso, iha sala enkontru edifísiu Caicoli Dili.

Durante audensia PAM Covalima, relata kona-ba prosesu rai foun nebe’e antes nee atu halo preparasaun konstrusaun jardim eróis, Munisípiu Covalima, Postu Administrativu Maucatar, Suku Belecasac.

Ho nune’e iha audensia nee PAM hato’o hosi estadu no autoridade sira hetan ona 90% hodi kontinua halo servisu, tuir planu nebe’e maka Ministériu Asuntu Kombatentes Libertasaun Nasionál, atu halo konstrusaun jardim eróis Munisípiu Covalima nian, no iha tempu badak sei anunsíu rejultadu hodi hetan legal 90% atu kontinua halo konstrusaun jardim eróis Covalima.



Pontu Fokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima



Covalima, 21 Setembru 2026 Sekretariu Asuntu Sosial no Organizasaun Komunitaria halo Abertura no partsipa iha Enkontru kona-ba Planu Anual Rede Edukasaun Pre-Eskolár, Ensinu Báziku no Rekorente ho Diretejente Ministeriu Edukasaun (ME)iha Munisípiu Covalima.

Iha fatin hanesan Sekretáriu Asuntu Sosial no Organizasaun Komunitaria hato’o obrigadu ba Direjente Ministeriu Edukasaun (ME) hotu ne’ebé marka prezensa hodi aprezenta Planu sira ne’ebe kona-ba Planu Anual Rede Edukasaun Pre-Eskolár, Ensinu Báziku no Rekorente ba Munisípiu Covalima.

Enkontru ida-ne’e la’ós de’it atu diskute kona-ba planu no atividade sira, maibé mos atu ita hamutuk haree fila-fali ita nia realidade iha área edukasaun. Ita hotu tenke husu ba ita-nia an saida mak ita bele halo liután atu labarik, joven no adultu sira iha Covalima bele hetan oportunidade atu aprende no dezenvolve sira nia kapasidade.

Edukasaun pre-eskolár mak fundamentu ba dezenvolvimentu labarik, Ensinu báziku fó baze ba koñesimentu no dezenvolvimentu ba futuru, Edukasaun rekorente, iha parte seluk, fó oportunidade ba sira ne’ebé seidauk kompleta sira nia edukasaun atu kontinua aprende, tanba ne’e parte hotu-hotu iha papel importante, liliu atu haree Postu Administrativo sira ne’ebe mak ita presiza estabelese Ensinu Pre- Eskolar atu bele hakbesik liutan Edukasaun ba labarik ki’ik sira ho idade hosi 3-5 iha Suku no postu Administrativu sira ne’ebe presiza, hirak ne’e hotu atu estabelese ita presiza dadus konkretu ne’ebe mak Edukasaun Munisipu rasik iha no mós Edukasaun Nasional iha, nune’e ita bele haree no iha kontinuidade iha 2027 mai.

Husi parte Asuntu Sosial no Organizasaun Komunitária, ita haree katak edukasaun iha ligasaun besik ho moris sosial iha komunidade, bainhira komunidade iha edukasaun di’ak, ita bele hametin kapasidade família, aumenta partisipasaun komunidade no kria oportunidade di’ak liután ba jerasaun foun iha futuru.

Planu Anual ida-ne’e tenke bazeia ba realidade no nesesidade iha komunidade sira iha Munisípiu Covalima, Ita mós presiza servisu hamutuk entre autoridade munisípiu, eskola, profesór sira, família, lideransa komunitária, juventude no parseiru sira. tamba ho kooperasaun no responsabilidade hamutuk, ita bele implementa planu ne’ebé realistiku no fó benefísiu ba komunidade.

Ha’u mos konvida ita hotu iha enkontru ida-ne’e atu fahe hanoin, esperiénsia no sujestaun, la iha planu ida ne’ebé perfeitu husi inísiu, planu sei sai di’ak liután bainhira ita rona malu, aprende husi esperiénsia no ajusta tuir realidade iha terrenu hodo atinji metas ne’ebe mak Ministeriu Edukasaun (ME)iha.

Ikus liu, nu’udar sekretariu asuntu sosial no Organizasaun Komunitaria hakarak hato’o mensajen ida, futuru edukasaun iha Covalima mak responsabilidade ita hotu nian “Se ita servisu hamutuk ho kompromisu, ita bele kontribui ba futuru ne’ebé di’ak liután ba labarik, joven no komunidade tomak”.

Ho espíritu servisu hamutuk, ita iha esperansa katak enkontru ida-ne’e bele produz rezultadu no rekomendasaun sira ne’ebé útil ba implementasaun Planu Anual Rede Edukasaun Pre-Eskolár, Ensinu Báziku no Rekorente iha Munisípiu Covalima.



Pontu Fokal Portal Munisipal Munisipiu Covalima


© 2026 Covalima Municipal Authority